Ζακυνθινό καρναβάλι… τότε και τώρα

Από , 13/02/2016

Οι ιστορίες μάς μαθαίνουν το παρελθόν, μας βοηθούν να κατανοήσουμε το παρόν και αν τις χρησιμοποιήσουμε με σωστό τρόπο να φτιάξουμε το μέλλον. Το καρναβάλι της Ζακύνθου, μπορεί να μην είναι τόσο διάσημο, όσο εκείνο άλλων περιοχών της Ελλάδος, αλλά έχει μακραίωνη ιστορία την οποία θα σας πω… και ακόμα και αν σας φανεί σαν παραμύθι, σας διαβεβαιώνω πως είναι πέρα για πέρα αλήθεια.


Το πρώτο καρναβάλι

Όλα ξεκίνησαν το 1490, όταν πρεβεδούρος, δηλαδή βενετός διοικητής του νησιού, ήταν ο Πέτρος Φώσκολος, που είχε νοσταλγήσει τα έθιμα της πατρίδας του. Έτσι, αποφάσισε να γιορτάσει το καρναβάλι στο παλάτι του. Το παλάτι του βρισκόταν στο Κάστρο και τα πρώτα σπίτια της πόλης απλώνονταν ακριβώς κάτω από αυτό. Εκείνη τη βραδιά, μαζεύτηκαν στο παλάτι οι ευγενείς καλεσμένοι του, αλλά και ιερείς (καθολικοί και ορθόδοξοι) και γιόρτασαν όλοι μαζί… με τη μορέτα (προσωπίδα, μάσκα) να κάνει την εμφάνισή της στη Ζάκυνθο.


Η στολή και η μάσκα

Τον 17οαι που το καρναβάλι διαρκεί από του Αϊ Γιαννιού (7/1) μέχρι και την τελευταία Κυριακή της τυρινής (πριν την Κ. Δευτέρα) καθιερώνεται και η στολή, η μπαούτα. Ένας μαύρος μανδύας, μακρύς και μεταξωτός με μπέρτα και κουκούλα σκεπάζει το κεφάλι και σταθεροποιεί τη μάσκα, που είναι μισή και έχει μαύρο χρώμα για τις γυναίκες και άσπρο για τους άνδρες. Με το πέρασμα των χρόνων η μπαούτα γίνεται καθαρά γυναικεία, βελούδινη ή μεταξωτή μάσκα και την φορούν οι αρχόντισσες όποτε έβγαιναν από το σπίτι τους. Κάποιοι όμως χρησιμοποιούν τη μάσκα για παράνομους σκοπούς, αφού είναι ιερή δεν μπορεί κανείς να υποχρεώσει κάποιον να την βγάλει και έτσι απαγορεύεται η χρήση της και οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να βγουν από τα σπίτια τους. Μπορούν να κατέβουν στο δρόμο μόνο την περίοδο του καρναβαλιού, που επιτρέπεται η χρήση της μάσκας.

καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου


Έρωτας και καρναβάλια

Σε μία κοινωνία που οι άνδρες μπορούν να δουν τις γυναίκες μόνο την περίοδο του καρναβαλιού, οι ημέρες αυτές μετατρέπονται σε νυφοπάζαρο. Ειδικά στον απογευματινό περίπατο στους κήπους, όπου έσπαγαν οι κοινωνικές ανισότητες και ποπολάροι ερωτεύονταν ακόμα και αρχοντοπούλες. Μετά την πρώτη συνάντηση και το καρδιοχτύπι, ο νέος ποπολάρος, όταν ανακάλυπτε πως η γυναίκα που ερωτεύτηκε ήταν αρχοντοπούλα, έπαιρνε την κιθάρα του και τραγουδούσε κάτω από το μπαλκόνι της.

Αφήνω σου καληνυχτιά, χρυσής μεριάς κλωνάρι,

χαρά σε εκείνονε το νιό γυναίκα που σε πάρει.

Αφήνω σου καληνυχτιά, πέσε Κόρη, κοιμήσου

και εις τ’ όνειρό σου να με ιδείς, σκλάβο και δουλευτή σου.

Αφήνω σου καληνυχτιά, πάω και εγώ να πέσω,

Κι ήθελα να ’χα ριζικό, Κόρη μου, να σ’ αρέσω. 

καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου 


Άρχοντες και ποπολάροι στο Καρναβάλι

Άρχοντες και ποπολάροι διακρίνονται ακόμα περισσότερο στους χορούς που διοργανώνονται στα σπίτια των ευγενών. Εκείνοι στέλνουν πάντα προσκλήσεις και οι ποπολάροι δεν είναι ποτέ καλεσμένοι. Οι τελευταίοι διασκεδάζουν μάσκαρες (όπως αποκαλούνταν όσοι συμμετείχαν στα καρναβάλια), στην ύπαιθρο, στους απογευματινούς περιπάτους και στις πλατείες.  Μετά και το κάψιμο του libro d’ oro, του χρυσού βιβλίου που αναγράφονταν όλα τα ονόματα των ευγενών, αλλά και το «πάτημα» της Μποτέγας, του καφενείου των αφεντάδων που θα γεμίσει με ποπολάρους, αστοί, αφεντάδες, ποπολάροι και κατακτητές γλεντούν και χορεύουν όλοι μαζί. Οι γυναίκες του νησιού τότε κατασκευάζουν με ό,τι βρουν εντυπωσιακές στολές και μάσκες, μιας και στην καβαρκίνα (ευρύχωρη αίθουσα όπου γίνονται χοροί) δεν «φορεί ό,τι να ‘ναι, θέλει να κάμει τη φιγούρα τση στο καρναβάλι». Δουλεύουν μέρα-νύχτα και φτιάχνουν το μαύρο, μεταξωτό ντόμινο και τη βελούδινη μορέτα (μάσκα).  Όπως αναφέρει ο Ντίνος Κονόμος, στο βιβλίο του «Τση Ζάκυθος», ο Ζακυνθινός «όταν γλεντάει είναι αληθινός ιππότης». Και το καρναβάλι της Ζακύνθου ονομάζεται με τα χρόνια μικρογραφία του βενετσιάνικου, αλλά ήταν δικό μας… δικό τους, εκείνων που το δημιούργησαν, που το έζησαν με την ψυχή τους και το ανέδειξαν με τον τρόπο τους!

καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου


Πόβερο Καρναβάλι

Την τελευταία νύχτα της αποκριάς, θα πενθήσουν και θα κλάψουν, πάνω από τη μάσκα που πεθαίνει. Παύει η μουσική, άρχιζαν όλοι με λυπητερές φωνές, να περνούν το φέρετρο με τη μάσκα μέσα από τους κεντρικότερους δρόμους της πόλης της Ζακύνθου με πένθιμα εμβατήρια, φτάνουν στην κεντρική πλατεία και κήδευουν τη μάσκα. Στη συνέχεια διαλύονταν, επέστρεφαν σπίτι τους και οι γυναίκες έφτιαχναν ρυζόγαλο. Την επομένη χτυπούσε η καμπάνα της Σαρακοστής και ξεκινούσαν όλοι για να γιορτάσουν τα κούλουμα. Μία μεγάλη περίοδος διασκέδασης, ξεφαντώματος, απελευθέρωσης αισθημάτων και πράξεων τελείωνε και περίμεναν μέχρι την επόμενη χρονιά για να το ζήσουν ξανά.

καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου


Λίγες δεκαετίες πριν…

Το Καρναβάλι με τα χρόνια έγινε κομμάτι της Ζακυνθινής κουλτούρας. Μην ξεχνάτε, πως το νησί μας είναι καθαρά αγροτικό. Οι άνθρωποι δούλευαν πολύ σκληρά, όλο το χρόνο. Οι ευκαιρίες να διασκεδάσουν ήταν λίγες και οι απόκριες τους έδιναν αυτήν την ευκαιρία. Όλα ξεκινούσαν την Τσικνοπέμπτη, που σε ολόκληρη τη Ζάκυνθο από το πρωί ψήνουν κρέας, ακόμα και στους δρόμους της πόλης και τελειώνουν την Κ. Δευτέρα. Το ψήσιμο ακόμα και μέσα στην πόλη διατηρείται μέχρι και σήμερα, με την πόλη να τσικνίζει από νωρίς το πρωί! Συνηθισμένο γεγονός ήταν η «εισβολή» μασκαράδων σε διάφορα σπίτια. Χτυπούσαν τις πόρτες γνωστών και αγνώστων και χωρίς να αποκαλύπτουν ποτέ την ταυτότητά τους, πείραζαν τους ανθρώπους του σπιτιού και χόρευαν μαζί τους.

Το καρναβάλι ξεκινούσε την πρώτη Κυριακή με τα μικρά παιδιά και το piccolo καρναβάλι να κερδίζει τις πρώτες εντυπώσεις. Τα σχολεία έπαιρναν μέρος, το καθένα με ένα θέμα. Οι ενήλικες περίμεναν τις ημέρες αυτές για ανώνυμη διασκέδαση. «Οι ελεύθερες γυναίκες του χωριού, λόγω της κλειστής κοινωνίας και της απόστασης από την πόλη, ήταν δύσκολο να φτάσουν εκεί και μάλιστα χωρίς να τις καταλάβουν οι γείτονες. Φρόντιζαν πολύ τη στολή τους, για να μην αναγνωριστούν, φορούσαν τη μάσκα και έβγαιναν από τα σπίτια τους αργά το βράδυ, και μάλιστα από διαφορετική κατεύθυνση από τη συνηθισμένη, για να πάνε στο καζίνο (το μαγαζί στην κεντρική πλατεία, όπου γίνονταν οι μεγαλύτεροι χοροί). Φρόντιζαν να γυρνούν νωρίς να χαράματα, πριν ξημερώσει, για να μην τις δει κανείς να επιστρέφουν», μας είπε η κα Μαριέττα. «Όσο για τους παντρεμένους, συνηθίζαμε να πηγαίνουμε σε μαγαζιά με φαγητό και μουσική, όπου διασκεδάζαμε τα βράδια σε πιο ήρεμους ρυθμούς. Χορεύαμε τότε βαλς, ταγκό, μπλουζ, φοξ. Κυρίως αγκαλιαστούς χορούς, που βοηθούσαν στις γνωριμίες, ειδικά τις βραδιές στο καζίνο. Τις στολές ή τις νοικιάζαμε, αφού με τα χρόνια άνοιξαν αρκετά μαγαζιά με αποκριάτικα ρούχα ή τις ράβαμε μόνες μας». Οι χοροί αυτοί, λόγω της ανωνυμίας της μάσκας και της στολής, έχουν ενοχοποιηθεί για πολλές «παράνομες» ερωτικές ιστορίες και ειδύλλια. «Η παρέλαση την τελευταία Κυριακή, ήταν πραγματικά εντυπωσιακή. Με βασιλιά καρνάβαλο τον Μπαμπουράνο (πρόκειται για το παρατσούκλι ενός γνωστού Ζακυνθινού που ήταν για πολλά χρόνια ο βασιλιάς) άνοιγε η παρέλαση των μασκαράδων και των αρμάτων. Θυμάμαι, πως κάθε χωριό είχε το δικό του άρμα και μάλιστα ήταν πολλές φορές επηρεασμένο το θέμα του από την παραγωγή του. Αν ας πούμε είχαν μέλι, ντύνονταν μέλισσες οι γυναίκες, μελισσοκόμοι οι άντρες και το τρακτέρ που τους μετέφερε, στο ίδιο κλίμα. Και πάντα, την τελευταία Κυριακή, το πόβερο με το θρήνο και την κηδεία της μάσκας. Την επόμενη πηγαίναμε στα ορεινά ή στο Βασιλικό για να κάνουμε Κούλουμα και να πετάξουμε χαρταετό».

καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου


Ομιλίες

Τις ομιλίες θα μπορούσε κάποιος να τις περιγράψει αναφέροντας απλώς τον όρο θέατρο του δρόμου. Πρόκειται για μικρά, θεατρικά έργα, γραμμένα κάθε χρόνο και ερμηνευμένα από ανθρώπους του κάθε χωριού που αναλαμβάνει να ανεβάσει μία ομιλία. Οι ηθοποιοί ήταν και είναι ακόμα στην πλειοψηφία τους ερασιτέχνες, (παλιότερα μόνο άντρες), ενώ τα θέματα είναι παρμένα από την καθημερινή ζωή, εμπλέκοντας τον έρωτα και την κοινωνία, χωρίς ποτέ να λείπει η σάτιρα για τα πολιτικά τεκταινόμενα. Τα πρώτα χρόνια βασικό στοιχείο τους ήταν και η μάσκα, πλέον δεν χρησιμοποιείται, αλλά τα κείμενά τους ήταν και εξακολουθούν να είναι ευρηματικά και χιουμοριστικά. Η πρώτη καταγεγραμμένη παράσταση είναι ένα δρώμενο με θέμα τη ζωή του Εβραίου ψευδομεσσία Σαμπαθάϊ Σέβη στον Πλατύφορο, την Καθαρή Δευτέρα του 1666. Από τότε οι Ζακυνθινές ομιλίες έγιναν πολλές, οι συγγραφείς ακόμα περισσότεροι και τα θέματα πραγματικά ανεξάντλητα. Εκείνο που είναι αξιοπρόσεκτο και αξίζει να γνωρίζετε είναι η δουλειά και το μεράκι που δείχνουν οι νέοι άνθρωποι για την συγγραφή και το ανέβασμα ομιλιών. Αν έχετε την τύχη να βρεθείτε τις Απόκριες στη Ζάκυνθο, επιδιώξτε να ακούσετε μία… είναι σίγουρο πως θα την απολαύσετε!          

καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου καρναβαλι ζακυνθου


Καρναβάλι 2016

Μέχρι και σήμερα οι Απόκριες είναι ένα σημαντικό γεγονός για τη Ζάκυνθο και όλους όσοι ξέρουν να διασκεδάζουν με την ψυχή τους. Τα γκρουπ που συμμετέχουν στην παρέλαση έχουν ήδη βρει το θέμα τους. Η παρέλαση γίνεται την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς και σας προτείνω να σταθείτε στις καμάρες να την παρακολουθήσετε. Το ιδιαίτερο αυτό αρχιτεκτονικό στοιχείο της πόλης της Ζακύνθου, παρέα με την ιστορία και την βενετσιάνικη καταγωγή του καρναβαλιού μας, θα σας βοηθήσουν να νιώσετε και εσείς τις δυτικές επιρροές. Η βραδιά συνεχίζεται με μεγάλα πάρτι είτε σε σπίτια, είτε στα κεντρικά μαγαζιά της πόλης, από νωρίς το απόγευμα μέχρι αργά το βράδυ. Όλα όμως, ξεκινούν με το piccolo καρναβάλι. Οι μικροί μασκαράδες φορούν τις στολές και τις μάσκες τους και είναι πραγματικά τόσο όμορφοι στην αποκριάτικη περιβολή τους. Μάλιστα πολλά παιδιά έχουν ήδη βρει τι θα φορέσουν και κάνουν πρόβες για να είναι άψογοι κατά τη διάρκεια της παρέλασης. Ο κρυμμένος θησαυρός συγκινεί ακόμα μικρούς και μεγάλους. Το πόβερο καρναβάλι εξακολουθεί να γίνεται την Κυριακή μετά την παρέλαση, με τους μασκαράδες να ντύνονται στα μαύρα και να πενθούν κηδεύοντας τη μάσκα. Αν έρθετε στη Ζάκυνθο την περίοδο του Καρναβαλιού, εκείνο που είναι βέβαιο είναι πως θα διασκεδάσετε, θα δείτε ευφάνταστες στολές, θα ζήσετε για λίγο σε άλλους ρυθμούς και θα νιώσετε και πάλι παιδιά… ή ακόμα και σαν βενετοί αν βρεθείτε σε χώρους ή σε κάποιο πάρτι, που το ταγκό και το βαλς γεμίζουν τις ψυχές μας. Δεν θα σας πω λοιπόν, ζήστε το μαζί μας, αλλά… ελάτε να διασκεδάσουμε και να μας γνωρίσετε στην αποκριάτικη φορεσιά μας!


Διαβάστε το αναλυτικό πρόγραμμα του Ζακυνθινού Καρναβαλιού στο blog.zantehotels4u.com!

Βιβλιογραφία: «Τση Ζάκυθος», Ντίνος Κονόμος, Αθήνα 1983


Μπορεί να σε ενδιαφέρει: